Blog

Enquire Now
Uncategorized

સ્ત્રીઓમાં વંધ્યત્વના કારણોની ઓળખ કરવી

સ્ત્રીઓમાં વંધ્યત્વના કારણોની ઓળખ કરવી

Author:  Dr. Sai Manasa Darla, Consultant, Fertility Specialist &  Laparoscopic Surgeon

ઘણા તબીબી અને જીવનશૈલીના કારણોને લીધે વંધ્યત્વ એ સર્વવ્યાપી સ્વાસ્થ્ય સ્થિતિ છે. વંધ્યત્વના 30% કેસ સ્ત્રી પ્રજનન પરિબળોને કારણે છે. સ્ત્રી વંધ્યત્વ માનસિક અને શારીરિક રીતે નુકસાન પહોંચાડે છે. સ્ત્રીઓમાં વંધ્યત્વના કારણોને ઓળખવા અને તેનાથી વાકેફ રહેવું, તેનો ઉપચાર, સારવાર કરવી, અને એ રીતે ગર્ભધારણમાં મદદ કરવા માટે જરૂરી છે.

સ્ત્રીઓમાં વંધ્યત્વના સામાન્ય કારણો શોધવા:

– ઓવ્યુલેશન વિકૃતિઓ

– ગર્ભાશયના રોગો

– ટ્યુબલ-સંબંધિત વંધ્યત્વ

ઓવ્યુલેશન વિકૃતિઓ

ઓવ્યુલેશન વિકૃતિ સ્ત્રીઓમાં વંધ્યત્વના અગ્રણી કારણોમાં ફાળો આપે છે.

ઓવ્યુલેશન એ માસિક ચક્ર દરમિયાનનો એક તબક્કો છે જેમાં અંડાશય દ્વારા એક પરિપક્વ ઈંડુ છોડવામાં આવે છે જે શુક્રાણુ સાથે ગર્ભાધાન પછી ગર્ભાવસ્થામાં પરિણમે છે. ઓવ્યુલેશન પ્રક્રિયામાં કોઈપણ અવરોધ ઓવ્યુલેશન વિકૃતિઓ તરફ દોરી જાય છે. ઓવ્યુલેશન વિકૃતિઓ 25% વંધ્યત્વ સમસ્યાઓમાં ફાળો આપે છે.

ઓવ્યુલેશન વિકૃતિ વિવિધ પરિબળોનું પરિણામ હોઈ શકે છે જે આ જૈવિક પ્રક્રિયામાં દખલ કરે છે અને સ્ત્રીઓમાં વંધ્યત્વના કારણોમાં મુખ્ય ફાળો આપે છે.

ઓવ્યુલેશનમાં અનિયમિતતા અથવા એનોવ્યુલેશન (ઓવ્યુલેશનની ગેરહાજરી) ઘણા કારણોનું પરિણામ હોઈ શકે છે. અમુકમાં સામેલ છે:

1. પ્રાથમિક અંડાશયની અપૂર્ણતા (પીઓઆઈ):

અકાળ અંડાશયની નિષ્ફળતા તરીકે પણ ઓળખાય છે. પીઓઆઈની વિશેષતા ઈંડાની અત્યંત ઓછી સંખ્યાની ઉપસ્થિતિ છે અથવા અમુક કિસ્સાઓમાં ઑટોઇમ્યુન સ્થિતિ અથવા આનુવંશિક પરિસ્થિતિઓને કારણે 40 વર્ષથી ઓછી ઉંમરની સ્ત્રીઓમાં અંડાશય અકાળે ઈંડા ઉત્પન્ન કરવાનું બંધ કરી દે છે, જેના પરિણામે સ્ત્રીઓમાં વંધ્યત્વનું એક કારણ બને છે.

2. હોર્મોન અનિયમિતતા:

હોર્મોન અનિયમિતતા એ અનિયમિત ઓવ્યુલેશનના મુખ્ય દોષીઓમાંનું એક છે. ફોલિકલ-સ્ટિમ્યુલેટિંગ હોર્મોન (એફએસએચ), લ્યુટેનાઇઝિંગ હોર્મોન (એલએચ) અને પ્રોલેક્ટીન જેવા હોર્મોન્સનું જટિલ અને નાજુક સંતુલન ઓવ્યુલેશન પ્રક્રિયામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે. કોઈપણ હોર્મોનની અનિયમિતતા ઓવ્યુલેશનને અસર કરે છે અને ગર્ભધારણની તકોને અસર કરે છે. હોર્મોનની અનિયમિતતાને કારણે ઊભી થતી કેટલીક સ્થિતિઓ છે:

– પોલિસિસ્ટિક ઓવેરિયન સિન્ડ્રોમ (પીસીઓએસ): પીસીઓએસ એ સ્ત્રીઓમાં વંધ્યત્વનું સામાન્ય અને મુખ્ય કારણ છે. અંડાશયમાં બહુવિધ નાની કોથળીઓ (પ્રવાહીથી ભરેલી કોથળીઓ) બને છે જે ઓવ્યુલેશનમાં સમસ્યાઓ તરફ દોરી જાય છે. અનિયમિત માસિક ચક્ર, ટેસ્ટોસ્ટેરોનનું વધુ ઉત્પાદન, સ્ત્રી હોર્મોનની અનિયમિતતા, એનોવ્યુલેશન અને ઇન્સ્યુલિન પ્રતિકાર પીસીઓએસ સાથે જોડાયેલા છે.

– ઉચ્ચ પ્રોલેક્ટીન સ્તરો (હાયપરપ્રોલેક્ટીનેમિયા): કેટલાક કિસ્સાઓમાં, શ્વેતપિંડની તકલીફ પ્રોલેક્ટીન હોર્મોનના ઉત્પાદનમાં વધારો કરે છે. પ્રોલેક્ટીનનું વધેલું સ્તર એફએસએચ અને એલએચ સ્તરોને નકારાત્મક રીતે અસર કરે છે જે ઓવ્યુલેશન વિકૃતિ અને પ્રજનન સમસ્યાઓ તરફ દોરી જાય છે.

– થાઈરોઈડ વિકાર: થાઈરોઈડ વિકાર જેવી અંતઃસ્ત્રાવી વિકૃતિઓ અન્ડરએક્ટિવ અથવા ઓવરએક્ટિવ થાઈરોઈડ ગ્રંથિ તરફ દોરી શકે છે જે થાઈરોઈડ હોર્મોન સ્તરોમાં વધઘટનું કારણ બને છે. થાઇરોઇડ વિકૃતિ ઓવ્યુલેશન અને ગર્ભધારણની શક્યતાઓ પર હાનિકારક અસર કરે છે.

3. ઇંડાની ઓછી ગુણવત્તા અને ગણતરી:

સ્ત્રીની પ્રજનનક્ષમતા ઇંડાની ગુણવત્તા અને માત્રા દ્વારા નક્કી થાય છે. સ્ત્રીઓ ચોક્કસ સંખ્યામાં ઇંડા સાથે જન્મે છે અને આ ઈંડાની ગુણવત્તા અને માત્રા વધતી ઉંમર સાથે ઝડપથી બગડે છે. જેમ જેમ ઉંમર વધે છે તેમ, ઇંડામાં આનુવંશિક અસાધારણતા વિકસે છે જે જન્મજાત ખામીઓ અથવા પુનરાવર્તિત કસુવાવડનું જોખમ વધારે છે.

 

ગર્ભાશયના રોગો

ગર્ભાશય સ્વાસ્થ્ય પ્રત્યારોપણ માટે અને પ્રસવ સુધી સગર્ભાવસ્થા વહન કરવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે. ગર્ભાશયના રોગો પ્રત્યારોપણમાં અવરોધ કરીને ગર્ભની વૃદ્ધિને અટકાવે છે. જો પ્રત્યારોપણ થાય તો પણ કસુવાવડનું જોખમ વધી જાય છે.

ગર્ભાશયના રોગો જેમ કે ફાઈબ્રોઈડ્સ, યુટેરાઈન પોલીપ્સ, ગર્ભાશયી અસામાન્યતા, એન્ડોમેટ્રિઓસિસ અને ગર્ભાશય પર ઘા, આ બધા ગર્ભાવસ્થાની સંભાવનાને અસર કરે છે.

1. ફાઇબ્રોઇડ્સ:

ફાઈબ્રોઈડ એ ગર્ભાશયના સ્નાયુની બિન-કેન્સરયુક્ત વૃદ્ધિ છે. તેઓ નિશ્ચેચિત ઇંડાના પ્રત્યારોપણને અવરોધે છે અથવા ઇંડા અથવા શુક્રાણુના કદ અને વિકાસના સ્થાનના આધારે તેની હિલચાલને અવરોધે છે.

2. ગર્ભાશયી અસાધારણતા:

અમુક સ્ત્રીઓ જન્મજાત કારણોસર અસાધારણ આકારના ગર્ભાશય સાથે સ્ત્રીઓ જન્મે છે. આ સંચારત્મક વિકૃતિઓ ગર્ભધારણમાં સમસ્યાઓનું કારણ બને છે અને પુનરાવર્તિત કસુવાવડનું ઉચ્ચ જોખમ ધરાવે છે.

3. એન્ડોમેટ્રિઓસિસ:

એન્ડોમેટ્રિઓસિસ એ સ્ત્રીઓમાં વંધ્યત્વના કારણોમાંનું એક મુખ્ય યોગદાનકર્તા છે. લગભગ 30% સ્ત્રી વંધ્યત્વના કેસો એન્ડોમેટ્રિઓસિસને કારણે છે. આ એવી અવસ્થા છે જેમાં ગર્ભાશયની અંદરનું અસ્તર (એન્ડોમેટ્રીયમ) ગર્ભાશયની બહાર વધે છે જેમ કે અંડાશય, ગર્ભાશયની પાછળનો ભાગ, ફેલોપિયન ટ્યુબ અને પેડુ પ્રદેશ. ગંભીર કિસ્સાઓમાં, આના પરિણામે ગર્ભાશયમાં ઘા થાય છે જે ડાઘ પેશી પાછળ રહી જાય છે. એન્ડોમેટ્રિઓસિસના લક્ષણોમાં પીડાદાયક અને અનિયમિત માસિક ચક્ર, પેલ્વિકમાં તીવ્ર દુખાવો, સંભોગ દરમિયાન દુખાવો વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.

આનાથી ફેલોપિયન ટ્યુબ અવરોધિત થઇ જાય છે, પ્રત્યારોપણ અવરોધિત થઇ જાય છે અને ગર્ભાશયમાં સોજો આવી જાય છે. જો સારવાર ન કરવામાં આવે તો તે પ્રત્યારોપણની નિષ્ફળતા અને વારંવાર કસુવાવડને જન્મ આપી શકે છે.

4. પેલ્વિક ઇનફ્લેમેટરી ડિસીઝ (પીઆઈડી):

પેલ્વિક ઇન્ફ્લેમેટરી ડિસીઝ એ સ્ત્રીઓમાં વંધ્યત્વનું મુખ્ય કારણ છે. સ્ત્રીના પ્રજનન અંગો જાતીય સંચારિત બેક્ટેરિયાથી ચેપગ્રસ્ત થાય છે જે યોનિમાંથી ગર્ભાશય, ફેલોપિયન ટ્યુબ અને અંડાશયમાં

ફેલાય છે. ક્રોનિક પીઆઈડી ડાઘ પેશીના નિર્માણનું કારણ બને છે અને સંરચનાત્મક ગૂંચવણો તરફ દોરી જાય છે. સારવાર ન કરાયેલ ક્રોનિક પીઆઈડી અસ્થાનિક ગર્ભાવસ્થા અને વંધ્યત્વના વધતા જોખમ સાથે સંકળાયેલ છે.

ટ્યુબલ સંબંધિત વંધ્યત્વ

ફેલોપિયન ટ્યુબમાં અવરોધ શુક્રાણુને ઇંડાને નિશ્ચેચિત કરવાથી અટકાવે છે. ઉપરાંત, જો ગર્ભાધાન થાય તો પણ, ફેલોપિયન ટ્યુબમાં અવરોધને કારણે ગર્ભને ગર્ભાશયમાં લઈ જઈ શકાતો નથી, પરિણામે અસ્થાનિક ગર્ભાવસ્થા થાય છે જેને કાઢી નાખવાની જરૂર છે.

ક્લેમીડિયા અને ગોનોરિયા જેવા જાતીય સંક્રમિત ચેપ, અગાઉની શસ્ત્રક્રિયાઓને લીધે થતા ડાઘ, ક્રોનિક પીઆઈડી, એન્ડોમેટ્રિઓસિસ, ફાઈબ્રોઈડ્સ અથવા પોલીપ્સ વગેરે ટ્યુબને નુકસાન પહોંચાડે છે અને ટ્યુબલ બ્લોકેજનું કારણ બની શકે છે જે પ્રજનન ક્ષમતાને નબળી પાડે છે.

સ્ત્રીઓમાં પ્રજનનક્ષમતાને અસર કરતા જોખમી પરિબળો

ઉપરોક્ત કારણો ઉપરાંત, કેટલાક જોખમી પરિબળો જે ગર્ભાધાનની શક્યતાઓને પ્રભાવિત કરી શકે છે તે છે:

– ઉંમર: ઈંડાની ગુણવત્તા અને સંખ્યામાં ઘટાડો થવાને કારણે ઉમર સાથે સ્ત્રીની પ્રજનન ક્ષમતામાં ઘટાડો થાય છે.

– જાતીય સંચારિત ચેપ: અગાઉ ચર્ચા કર્યા મુજબ, એસટીઆઈએસ ગર્ભાશય, સર્વિક્સ અને ફેલોપિયન ટ્યુબમાં ફેલાયને ચેપ લગાડે છે જે સ્ત્રીઓમાં પ્રજનનક્ષમતા સમસ્યાઓનું કારણ બને છે.

– ધૂમ્રપાન અને આલ્કોહોલનું સેવન: આ પુરુષો અને સ્ત્રીઓ બંનેમાં વંધ્યત્વ માટેના મુખ્ય જોખમી પરિબળોમાંનું એક છે. તે માત્ર પ્રજનન ક્ષમતાને જ અસર કરતું નથી પરંતુ વ્યક્તિના એકંદર આરોગ્યને પણ નબળું કરે છે.

– સ્થૂળતા: વધુ પડતું વજન પ્રજનનક્ષમતા પર નકારાત્મક અસર કરે છે અને ગર્ભધારણ કરવામાં મુશ્કેલી ઊભી કરે છે.

– ઉણપ અને અન્ય પોષક પરિબળો: વિટામિનની ઉણપ અને અસંતુલિત આહાર તમારા પ્રજનન તંત્રને સગર્ભાવસ્થા માટે અયોગ્ય બનાવી શકે છે, કારણ કે હોર્મોન ઉત્પાદન અને પ્રજનન તંત્રની યોગ્ય કામગીરી માટે મહત્વપૂર્ણ પૂરક તત્વોની અછત છે.

– તણાવ: તણાવ ઓવ્યુલેશનને અસર કરે છે અને જાતીય ઇચ્છામાં ઘટાડો તરફ દોરી જાય છે

નિષ્કર્ષ:

જે યુગલોને વંધ્યત્વ હોવાનું નિદાન થયું છે, તેમના માટે વંધ્યત્વના મૂળ કારણોની જાગૃતિ સ્થિતિને વધુ સારી રીતે સંભાળવામાં મદદ કરે છે. યોગ્ય નિદાન અસરકારક વ્યક્તિગત સારવાર યોજના બનાવવામાં મદદ કરે છે. પ્રજનન ચિકિત્સા ક્ષેત્રે થયેલી પ્રગતિને આભારી, જે મહિલાઓને પ્રજનન સમસ્યાઓનું નિદાન થયું છે તેઓ હજુ પણ ગર્ભવતી થઈ શકે છે અને ઈન વિટ્રો ફર્ટિલાઇઝેશન, ઈન્ટ્રાયુટેરિન ઇન્સેમિનેશન, ઈન વિટ્રો મેચ્યોરેશન વગેરે જેવી પ્રજનન સારવારની મદદથી તેમનું માતા બનવાનું સપનું પ્રાપ્ત કરી શકે છે. તમારી ફર્ટિલિટીના મુદ્દાઓને ઉકેલવા માટે એક્સપર્ટ ફર્ટિલિટી નિષ્ણાતની સલાહ લો.

Write a Comment