Blog

Enquire Now
Uncategorized

महिलांमध्ये वंध्यत्वाची कारणे ओळखणे

महिलांमध्ये वंध्यत्वाची कारणे ओळखणे

Author:  Dr. Sai Manasa Darla, Consultant, Fertility Specialist &  Laparoscopic Surgeon

अनेक वैद्यकीय आणि जीवनशैलीच्या कारणांमुळे वंध्यत्व ही सर्वव्यापी आरोग्य स्थिती आहे. 30% वंध्यत्वाची प्रकरणे स्त्रियांच्या प्रजननक्षमतेच्या कारणांमुळे आहेत. स्त्री वंध्यत्व मानसिक आणि शारीरिकदृष्ट्या टोल घेते. स्त्रियांमध्ये वंध्यत्वाची कारणे ओळखणे आणि त्याबद्दल जागरूक असणे हे संबोधित करणे, उपचार करणे आणि त्याद्वारे गर्भधारणेसाठी मदत करणे आवश्यक आहे.

स्त्रियांमध्ये वंध्यत्वाची सामान्य कारणे शोधणे:

– ओव्हुलेशन विकार

– गर्भाशयाचे रोग

– ट्यूबल-संबंधित वंध्यत्व

ओव्हुलेशन विकार

ओव्हुलेशन विकार स्त्रियांमध्ये वंध्यत्वाच्या प्रमुख कारणांमध्ये योगदान देतात.

ओव्हुलेशन हा मासिक पाळीच्या दरम्यानचा एक टप्पा आहे ज्यामध्ये अंडाशयाद्वारे एक परिपक्व अंडी सोडली जाते जी शुक्राणूंसह फलित झाल्यावर गर्भधारणा होते. ओव्हुलेशन प्रक्रियेतील कोणत्याही अडथळ्यामुळे ओव्हुलेशन विकारांना कारणीभूत ठरतो. ओव्हुलेशन विकार वंध्यत्वाच्या समस्यांपैकी 25% योगदान देतात.

स्त्रीबिजांचा विकार हा विविध घटकांचा परिणाम असू शकतो जो या जैविक प्रक्रियेत व्यत्यय आणतो आणि स्त्रियांमध्ये वंध्यत्वाच्या कारणांमध्ये मुख्यतः योगदान देतो.

ओव्हुलेशन किंवा एनोव्हुलेशन (ओव्हुलेशन नसणे) मध्ये अनियमितता अनेक कारणांमुळे होऊ शकते. काहींचा समावेश आहे:

1. प्राइमेरी ओवेरीअन इन्सफिशन्सी (प्राथमिक डिम्बग्रंथि अपुरेपणा) (POI):

याला अकाली डिम्बग्रंथि अपयश देखील म्हणतात. POI हे अत्यंत कमी संख्येत अंड्यांच्या उपस्थितीद्वारे वैशिष्ट्यीकृत आहे किंवा काही प्रकरणांमध्ये 40 वर्षांपेक्षा कमी वयाच्या महिलांमध्ये अंडाशय अकाली अंडी निर्माण करणे थांबवतात स्वयंप्रतिकार स्थिती किंवा अनुवांशिक परिस्थितीमुळे स्त्रियांमध्ये वंध्यत्वाचे एक कारण आहे.

2. हार्मोनल अनियमितता:

हार्मोनल अनियमितता हे अनियमित ओव्हुलेशनचे मुख्य दोषया पैकी एक आहे. फॉलिकल-स्टिम्युलेटिंग हार्मोन (FSH), ल्युटेनिझिंग हार्मोन (LH) आणि प्रोलॅक्टिन यांसारख्या हार्मोन्सचे जटिल आणि नाजूक संतुलन ओव्हुलेशन प्रक्रियेत प्रमुख भूमिका बजावते. कोणतीही हार्मोनल अनियमितता ओव्हुलेशनवर परिणाम करते आणि गर्भधारणेच्या शक्यतांवर परिणाम करते. हार्मोनल अनियमिततेमुळे उद्भवलेल्या काही परिस्थिती आहेत:

– पॉलीसिस्टिक ओव्हेरियन सिंड्रोम (PCOS): PCOS हे स्त्रियांमध्ये वंध्यत्वाचे एक सामान्य आणि प्रमुख कारण आहे. अंडाशयात अनेक लहान सिस्ट (द्रवांनी भरलेल्या पिशव्या) तयार होतात ज्यामुळे ओव्हुलेशनमध्ये समस्या निर्माण होतात. अनियमित मासिक पाळी, टेस्टोस्टेरॉनचे अतिउत्पादन, महिला हार्मोन अनियमितता, एनोव्ह्युलेशन आणि इन्सुलिन प्रतिरोधकपणा PCOS शी जुडलेला आहे.

– उच्च प्रोलॅक्टिन पातळी (हायपरप्रोलॅक्टिनेमिया): काही घटनांमध्ये, पिट्यूटरी ग्रंथीच्या डिसफंक्शन मुळे प्रोलॅक्टिन हार्मोनचे उत्पादन वाढते. प्रोलॅक्टिनची वाढलेली पातळी FSH आणि LH स्तरांवर नकारात्मक परिणाम करते ज्यामुळे ओव्हुलेशन विकार आणि प्रजनन समस्या उद्भवतात.

– थायरॉईड डिसफंक्शन: थायरॉईड डिसफंक्शन सारख्या अंतःस्रावी विकारांमुळे थायरॉईड ग्रंथी कमी किंवा जास्त सक्रिय होऊ शकते ज्यामुळे थायरॉईड हार्मोन पातळीमध्ये चढ-उतार होतात. थायरॉईड डिसफंक्शनचा ओव्हुलेशन आणि गर्भधारणेच्या शक्यतांवर हानिकारक परिणाम होतो.

3. कमी अंडी गुणवत्ता आणि संख्या:

स्त्री प्रजनन क्षमता अंड्याच्या गुणवत्तेवर आणि प्रमाणानुसार ठरते. स्त्रिया निश्चित संख्येने अंडी घेऊन जन्माला येतात आणि वाढत्या वयानुसार या अंड्यांचा दर्जा आणि प्रमाण झपाट्याने खालावते. जसजसे वय वाढत जाते तसतसे अंडी अनुवांशिक विकृती विकसित करतात ज्यामुळे जन्मजात दोष किंवा वारंवार गर्भपात होण्याचा धोका वाढतो.

 

गर्भाशयाचे रोग

प्रत्यारोपण करण्यासाठी आणि मुदतीपर्यंत गर्भधारणा होण्यासाठी गर्भाशयाचे आरोग्य महत्त्वाचे आहे. गर्भाशयाचे रोग प्रत्यारोपण करण्यात अडथळा आणून गर्भाची वाढ रोखतात. जरी प्रत्यारोपण झाले तरी गर्भपाताचा धोका वाढतो.

गर्भाशयाचे रोग जसे की फायब्रॉइड्स, गर्भाशयाच्या पॉलीप्स, गर्भाशयाच्या विकृती, एंडोमेट्रिओसिस आणि गर्भाशयावर डाग पडणे हे सर्व गर्भधारणेच्या शक्यतांवर परिणाम करतात.

1. फायब्रॉइड:

फायब्रॉइड्स ही गर्भाशयाच्या स्नायूची कर्करोग नसलेली वाढ आहे. ते फलित अंड्याच्या प्रत्यारोपण अडथळा आणतात किंवा अंड्याच्या किंवा शुक्राणूच्या आकारावर आणि वाढीच्या स्थानावर अवलंबून त्यांची हालचाल रोखतात.

2. गर्भाशयाच्या विकृती:

जन्मजात कारणांमुळे काही स्त्रिया असामान्य आकाराचे गर्भाशय घेऊन जन्माला येतात. या संरचनात्मक विकृतींमुळे गर्भधारणेत समस्या निर्माण होतात आणि वारंवार गर्भपात होण्याचा धोका जास्त असतो.

3. एंडोमेट्रिओसिस:

एंडोमेट्रिओसिस हे स्त्रियांमधील वंध्यत्वाच्या कारणांपैकी एक प्रमुख कारण आहे. सुमारे 30% महिला वंध्यत्व प्रकरणे एंडोमेट्रिओसिसमुळे होतात. अशी स्थिती आहे ज्यामध्ये आतील गर्भाशयाच्या अस्तर (एंडोमेट्रियम) गर्भाशयाचा बाहेर वाढवला जातो अंडाशय, गर्भाशयाचा मागील भाग, फॅलोपियन ट्यूब आणि ओटीपोटाचा भाग वाढतो. गंभीर प्रकरणांमध्ये, याचा परिणाम गर्भाशयात डाग पडून जखमेच्या ऊती मागे राहतात. एंडोमेट्रिओसिसच्या लक्षणांमध्ये वेदनादायक आणि अनियमित मासिक पाळी, तीव्र ओटीपोटात वेदना, संभोग दरम्यान वेदना इ.

यामुळे फॅलोपियन ट्यूब्स अवरोधित होते प्रत्यारोपणात अडथळा आणणे आणि गर्भाशयात सूज निर्माण करते. उपचार न केल्यास ते प्रत्यारोपणात अयशस्वी आणि वारंवार गर्भपात होऊ शकते.

4. पेल्विक इन्फ्लैमटॉरी डिजीज (PID):

ओटीपोटाचा दाहक रोग हे स्त्रियांमध्ये वंध्यत्वाचे मुख्य कारण आहे. स्त्रियांच्या पुनरुत्पादक अवयवांना लैंगिक संक्रमित बॅक्टेरियाचा संक्रमण होतो जो योनीतून गर्भाशय, फॅलोपियन ट्यूब आणि अंडाशयात पसरतो. क्रॉनिक PID मुळे स्कार टिश्यू तयार होतात आणि संरचनात्मक गुंतागुंत निर्माण होते. उपचार न केलेला क्रॉनिक PID एक्टोपिक गर्भधारणा आणि वंध्यत्वाच्या वाढीव जोखमीशी संबंधित आहे.

ट्यूबल-संबंधित वंध्यत्व

फॅलोपियन ट्यूबमध्ये अडथळा शुक्राणूंना अंड्याचे फलित होण्यापासून प्रतिबंधित करते. तसेच, गर्भधारणा झाली तरीही, फॅलोपियन ट्यूबमधील अडथळ्यामुळे गर्भ गर्भाशयात नेला जाऊ शकत नाही, परिणामी एक्टोपिक गर्भधारणा संपुष्टात आणणे आवश्यक आहे.

क्लॅमिडीया आणि गोनोरिया यांसारखे लैंगिक संक्रमित संक्रमण, मागील शस्त्रक्रियांमुळे होणारे डाग, क्रॉनिक PID, एंडोमेट्रिओसिस, फायब्रॉइड्स किंवा पॉलीप्स इत्यादीमुळे नळ्यांना नुकसान होऊ शकते आणि ट्यूबल ब्लॉकेजमुळे प्रजनन क्षमता बिघडू शकते.

स्त्रियांमध्ये प्रजननक्षमतेवर परिणाम करणारे जोखीम घटक

वर नमूद केलेल्या कारणांव्यतिरिक्त, गर्भधारणेच्या शक्यतांवर प्रभाव टाकणारे काही जोखीम घटक आहेत:

– वय: अंड्यांचा दर्जा आणि संख्येत घट झाल्यामुळे वयानुसार स्त्री प्रजनन क्षमता कमी होते.

– लैंगिक संक्रमित संक्रमण: आधी चर्चा केल्याप्रमाणे, STIs गर्भाशय ग्रीवा, आणि फॅलोपियन ट्यूब्समध्ये पसरतात आणि संक्रमित करतात ज्यामुळे स्त्रियांमध्ये प्रजनन समस्या उद्भवतात.

– धुम्रपान आणि मद्यपान: हे पुरुष आणि स्त्रिया दोघांमध्ये वंध्यत्वासाठी प्रमुख जोखीम घटकांपैकी एक आहे. हे केवळ प्रजननक्षमतेवरच परिणाम करत नाही तर एखाद्या व्यक्तीच्या संपूर्ण आरोग्यास देखील कमजोर करते

– लठ्ठपणा: जास्त वजनामुळे प्रजनन क्षमतेवर नकारात्मक परिणाम होतो आणि गर्भधारणा करण्यात अडचण येते.

– कमतरता आणि इतर पौष्टिक घटक: व्हिटॅमिनची कमतरता आणि असंतुलित आहार तुमची प्रजनन प्रणाली गर्भधारणेसाठी अयोग्य होऊ शकते कारण हार्मोनउत्पादनासाठी आणि पुनरुत्पादक प्रणालीच्या योग्य कार्यासाठी महत्त्वपूर्ण असलेल्या आवश्यक पूरकांच्या अभावामुळे.

– ताण: तणावामुळे ओव्हुलेशनवर परिणाम होतो आणि लैंगिक इच्छा कमी होते.

निष्कर्ष:

ज्या जोडप्यांना वंध्यत्वाचे निदान झाले आहे त्यांच्यासाठी, वंध्यत्वाच्या मूळ कारणांबद्दल जागरूकता ही स्थिती चांगल्या प्रकारे व्यवस्थापित करण्यात मदत करते. योग्य निदान प्रभावी वैयक्तिक उपचार योजना तयार करण्यात मदत करते. पुनरुत्पादक औषधाच्या क्षेत्रातील प्रगतीबद्दल धन्यवाद, ज्या स्त्रिया प्रजननक्षमतेच्या समस्यांचे निदान करतात त्या अजूनही गर्भधारणा करू शकतात आणि अनेक प्रजनन उपचारांच्या मदतीने मातृत्वाचे स्वप्न पूर्ण करू शकतात जसे की इन विट्रो फर्टिलायझेशन, इंट्रायूटरिन इन्सेमिनेशन, इन विट्रो मॅच्युरेशन. इ. तुमच्या प्रजनन समस्यांचे निराकरण करण्यासाठी तज्ञ प्रजनन तज्ञाचा सल्ला घ्या.

Write a Comment